Biografieën van 17 commandosoldaten van Operatie Greif, die deel uitmaakte van het Ardennenoffensief.

☑️   Met deze circulaire van Keitel en Westphal begon het allemaal, nadat Otto Skorzeny van Hitler de opdracht voor “Greif” had gekregen.

.

Greif 1944 logo met adelaar en gotische letters

Het begin van een lange reis
In december 2007 stuitte ik tijdens het browsen op internet op videomateriaal van een executie. Het was de executie van Günter Billing, Manfred Pernass en Wilhelm Schmidt.
Omdat het Ardennenoffensief mij slechts vaag bekend was, moest ik mij eerst inlezen. Daarbij vond ik een verwijzing naar het boek van Michael Schadewitz, “Zwischen Ritterkreuz und Galgen”. In de advertentie werd een foto van twee krijgsgevangenen getoond; dat zouden Billing en Pernass moeten zijn. Dat kon echter niet kloppen. De een was te klein, de ander droeg een bril, en ook verder paste er niets.
Dus heb ik snel navraag gedaan op vakfora. Nadat ik vaststelde dat er niemand was die het verschil was opgevallen – het is immers makkelijker om als lemmingen achter een kant-en-klaar verhaal aan te lopen – ging ik zelf op onderzoek uit.
Ik trok eerst in twijfel of de drie namen van de soldaten die op 23-12-1944 in Henri-Chapelle stierven, wel juist waren toegekend. Want wie van ons kende de drie persoonlijk?
Al vrij snel kreeg ik de bevestiging dat de namen klopten en ook dat de namen aan de juiste soldaten waren gekoppeld. Daarmee was het nu onomstotelijk duidelijk: de twee gevangenen in winterjassen waren noch Pernass, noch Schmidt en zeker niet Billing.
Bij mijn eerste bezoek aan de graven in het Belgische Lommel ontdekte ik direct het graf van Charles William Wiesenfeld. Hoewel een en ander op de inscriptie van het grafkruis dat tegensprak. Maar ik zou gelijk krijgen.
Aanvankelijk liet ik mij hoofdzakelijk leiden door het boek van Michael Schadewitz. Maar er kwamen steeds meer bronnen bij. Waaronder de Deutsche Dienststelle in Berlijn, het Bundesarchiv in Berlijn, het Militärarchiv in Freiburg, maar ook vakfora die zich met andere zaken bezighielden, zoals genealogie, ballet of zeevaart, werden bezocht voor het bronnenonderzoek.
Zo belandde ik bijvoorbeeld bij het Kölner Tanzarchiv. Daar was men aanvankelijk vol ongeloof dat een balletmeester als elitesoldaat in de Ardennen onderweg zou zijn geweest. Daar werden ze door mij van het tegendeel overtuigd. Stadsarchieven, staatsarchieven en heemkundekringen werden geraadpleegd. Er werden talloze brieven en e-mails geschreven. Sommige contacten waren teleurstellend, sommige contacten brachten veel meer dan ik ooit had durven dromen.
Een van de belangrijkste contacten die ik in die begintijd legde, was met Richard Schoutissen van de Nederlandse Stichting Oorlogsslachtoffers. Vanaf dat moment werd hij een onmisbare onderzoekspartner: samen doorzochten we archieven, registers en genealogische bronnen in binnen- en buitenland op zoek naar sporen van deze soldaten en hun families, en zijn kennis, netwerk en doorzettingsvermogen hebben het onderzoek keer op keer verder gebracht op momenten dat ik zelf vastliep.

De families
Wanneer ik naar nabestaanden zocht, kon ik er nooit zeker van zijn wat de reactie zou zijn, omdat de thematiek een gevoelige plek in de familiegeschiedenis raakt. Hoe zou ik reageren als het bijvoorbeeld om mijn grootvader of oudoom zou gaan? Mijn doel was om met hulp van de nabestaanden een zo duidelijk mogelijk beeld van de toenmalige gebeurtenissen te krijgen. Ik wilde (en wil) noch de staf breken over deze soldaten, noch wilde ik hun beslissing om aan “Greif” deel te nemen de hemel in prijzen. Nee, eerst de twee op de foto identificeren, en dan alles uitzoeken wat er over de 14 in Lommel begraven soldaten te vinden is; dat het niet bij de 14 in Lommel zou blijven, was toen nog helemaal niet te voorzien. Het was het eerste bezoek aan Lommel dat mij nieuwsgierig maakte. Wie waren deze mannen, en welke duivel had hen bezeten om aan zo’n gewaagde onderneming deel te nemen? Bij de meeste nabestaanden was de kennis over de deelname aan “Greif” nauwelijks groter dan bij mij. De inmiddels overleden genealoog van de familie Pernass kon dankzij mijn onderzoek zijn kennis aanzienlijk uitbreiden. Maar ook enkele andere nabestaanden weten nu beduidend meer dan voorheen. In het geval van Struller gebeurde het zelfs dat ik met nabestaanden het graf in Lommel bezocht. Hoewel de soldaten zich duidelijk (vanuit het huidige perspectief) voor het verkeerde doel hadden ingezet, hield ik altijd in gedachten dat ik destijds misschien ook zo’n beslissing zou hebben genomen. Vanuit de huidige optiek is het volkomen ondenkbaar dat ik mij voor dat karretje had laten spannen. Ik moet bekennen dat ik niet had verwacht dat zoveel familieleden informatie, foto’s en documenten zouden verstrekken. Toch heb ik besloten niet alles ongecensureerd openbaar te maken. Namen van nabestaanden worden niet vrijgegeven, en gegevens die te snel naar nabestaanden zouden kunnen leiden, zijn door mij onleesbaar gemaakt. Broers en zussen blijven normaal gesproken buiten beschouwing.
Alleen de zus van Wilhelm Schmidt wordt geciteerd. En wanneer de schoonzus van Erhard Miegel wordt genoemd, is het natuurlijk duidelijk dat er nog een broer moet zijn geweest.

Bronnen
Waar ik kan, worden bronnen genoemd, zodat iedereen het onderzoek kan nagaan. Iedereen kan, als hij daar zin in heeft, het onderzoek opnieuw doen met mijn bronnen en daarop voortbouwen.
Wie echt resultaat wil boeken, zou de NARA in Washington en Alexandria in Virginia moeten aanpakken. Daar valt vast nog veel te ontdekken. Omdat ik het Engels maar met moeite beheers, was ik daar afhankelijk van de hulp van mensen die ter plaatse onderzoek deden en geld hebben gekost. Helaas met slechts matig succes. En ik ben er zeker van dat daar meer te halen valt. Zo staan er in het boek van John Mendelsohn, “The History of the CIC” (deel 11 van Covert Warfare, ISBN 978-0-8240-7960-4), meerdere verwijzingen naar verdere informatie bij het Amerikaanse Nationale Archief.
Ook in de bestaande literatuur zijn vast nog aanwijzingen te vinden die de moeite waard zijn om na te trekken. Hoewel daar ook de meeste bronnen van fouten te vinden zijn. Zo werd in het boek “Zwischen Ritterkreuz und Galgen” van 2 soldaten (Günther Schilz en Günther Schulz) één soldaat gemaakt, waardoor het chronologische verloop in het boek op pagina 170 en 171 een beetje spaak loopt.
Maar dankzij Michael Schadewitz kon ik een “Greif” toevoegen, ik doel op Oberleutnant Wolfgang Schmidhuber. Bij hem blijkt heel duidelijk dat bijna niemand meer de moeite neemt om echt onderzoek te doen. Als lemmingen wordt er gewoon overgeschreven en alles in blind geloof als waar aangenomen. Leden van de Waffen-SS? Alleen omdat Skorzeny bij de Waffen-SS zat, betekent dat nog lang niet dat de leden van “Greif” tot de Waffen-SS behoorden. Als een kat in een viswinkel jongen krijgt, blijven het nog steeds katten.
Het voorliggende resultaat zou niet tot stand zijn gekomen zonder de hulp van de verschillende archieven, de Deutsche Dienststelle, Richard Schoutissen van de Stichting Oorlogsslachtoffers en enkele forumleden van de meest uiteenlopende fora. Hiervoor betuig ik mijn oprechte dank.

Boek of internet
Al tijdens de zoektocht postte ik aanvankelijk het een en ander op fora, zowel in Duitsland als in Nederland. Dat leidde tot enkele bizarre discussies. Zo werd er geklaagd dat er te veel van de executie te zien was, terwijl het voor iedereen die zich met dit onderwerp bezighoudt duidelijk was dat er aan het eind één ding zeker was: de dood door de kogel. Discussies over soldaten, tanks en veldslagen zonder een druppel bloed, alsof er na elk schot een schoonmaakploeg door de geschiedenis ging, zijn toch wel bevreemdend.
Anderen discussieerden of de neus van Manfred Pernass daadwerkelijk onder de blinddoek uitkwam. Ik besloot toen, niet in de laatste plaats gestimuleerd door Michael Schadewitz, om te denken aan het schrijven van een boek. Terwijl ik toch totaal geen militaire ervaring had. Toen duidelijk werd dat uitgevers waarschijnlijk geen interesse hadden – er kwamen immers geen moslims in het boek voor – begon het idee voor een website te rijpen. Bij voorkeur in de Engelse taal. Dat mislukte uiteindelijk omdat er niemand was die de hele tekst wilde vertalen, of omdat men zich niet aan de voorschriften van de grote archieven wilde houden. Ik had alleen de keuze om in het Duits of in het Nederlands te schrijven. De beslissing was simpel: dan maar alleen in het Duits.
De Nederlandse stichting “Oorlogsslachtoffers”, in de persoon van Richard Schoutissen, bood aan om het verhaal van de soldaten op zijn site te publiceren. Maar Richards bijdrage ging veel verder dan alleen een podium bieden. Vanaf het begin van mijn zoektocht was hij een actieve onderzoekspartner: samen met hem heb ik jarenlang gespeurd in Nederlandse en buitenlandse archieven, registers en genealogische bronnen naar sporen van deze soldaten en hun nabestaanden. Zijn connecties, zijn ervaring met dit soort onderzoek en zijn vasthoudendheid hebben mij meer dan eens verder geholpen op momenten dat ik zelf vastliep. Zijn aanbod om de verhalen van “mijn jongens” op zijn website te publiceren, was uiteindelijk de logische bekroning van een jarenlange, intensieve samenwerking. Richard en ik hebben daarop wekenlang e-mails uitgewisseld en voor elke “Greif” een pagina gemaakt, telkens gebaseerd op het gezamenlijke onderzoek dat aan de basis van dit hele project stond. Daarna moest er nog iemand gevonden worden die bereid was het geheel op typefouten te controleren en wellicht de een of andere fout te ontmaskeren. Genealoog Klaus F., die ik tijdens mijn zoektocht naar nabestaanden van Rolf Meyer had leren kennen, was bereid deze taak op zich te nemen. Menig oud document dat ik niet kon lezen, omdat handschriften nu eenmaal een vak apart zijn, kon hij voor mij ontcijferen. Ook daarvoor ben ik hem zeer dankbaar. De nu voorliggende biografieën zijn het resultaat van deze intensieve samenwerking, en in het bijzonder van het jarenlange, gezamenlijke onderzoek met Richard Schoutissen. De verhalen van de “Greifen” worden nu zo in een passend kader gepubliceerd. Want ik wilde niet dat de resultaten van mijn onderzoek ergens op internet zouden rondzwerven en door bepaalde mensen verdraaid en misbruikt zouden worden. Alles moest simpelweg kloppen. Ik wilde inhoudelijk de touwtjes in handen houden, dat was ik de nabestaanden wel verplicht. Er mocht niets verbloemd of zelfs verdraaid worden weergegeven. Want om het heel duidelijk te stellen: ik heb helemaal niets op met het regime dat destijds in Duitsland heerste, heb niets op met rechts gedachtegoed. Dat weerhoudt Richard en mij er echter niet van om ons bezig te houden met de geschiedenis en de personen die met het Derde Rijk te maken hadden. In mijn geval: de mannen die voor hun daden met de dood moesten bekopen, terwijl de touwtrekkers er ongeschonden vanaf kwamen. Dat moet overigens niet betekenen dat de dood van deze mannen alleen door derden te verantwoorden was.
Hiermee zijn er genoeg woorden gewisseld. Ik hoop dat het resultaat van de jarenlange arbeid gezien mag worden. Nogmaals aan iedereen die, op welke manier dan ook, bij het onderzoek geholpen heeft, en in het bijzonder aan Richard Schoutissen voor zijn jarenlange inzet, onderzoek en samenwerking: hartelijk dank.

Wolfgang Stienes († 2025)

“Als over een domme zaak eindelijk gras is gegroeid, komt er zeker een kameel aanlopen die alles weer wegvreet.”

Wilhelm Busch