Hoe een naam verloren ging

.

Hoewel de gebeurtenissen in dit verhaal jaren geleden plaatsvonden, is de kwestie die ze blootleggen tijdloos. Het gaat over verantwoordelijkheid, herinnering en de gevolgen van nalatigheid, thema’s die blijven doorwerken zolang anonieme graven bestaan.

Het begon met een telefoontje dat eigenlijk nooit nodig had mogen zijn.

Harry Vos, metaaldetectoramateur en militariaverzamelaar, stuitte tijdens een zoektocht op de Nieuwe Heide, aan de voet van het Wilhelminakanaal bij Best, op iets wat iedere zoeker onmiddellijk herkent als een grens. Geen munt, geen hulzen, geen verloren uitrustingsstuk, maar een menselijk bot. Hij handelde correct en waarschuwde de politie.

Daarna gebeurde er niets.

Geen vervolgonderzoek. Geen terugkoppeling. Geen zichtbare actie. De melding leek te verdwijnen nog voordat zij werkelijk begonnen was.

Meer dan een jaar later trok hij opnieuw aan de bel. Ditmaal verscheen de technische recherche om vast te stellen of het om recente resten ging. Dat bleek niet zo te zijn. Het bot werd teruggelegd in de aarde. En opnieuw volgde er stilte.

Harry had de overige vondsten uit het voormalige veldgraf apart gehouden: een Duitse Erkennungsmarke (identiteitsplaatje), een ring en een houten grafkruis met de markering unknown German soldier (onbekende Duitse soldaat). Stil bewijs dat het lichaam ooit door geallieerde handen was begraven en daarna opnieuw was vergeten.

Maar Harry kon het niet loslaten. Omdat hij wist dat ik onderzoek doe naar personen in Duitse krijgs- en bestuursdienst tijdens de Tweede Wereldoorlog, nam hij contact met mij op. Toen wij samen ter plaatse gingen, bleek het bot opnieuw begraven te zijn. Niet achteloos, maar zorgvuldig, exact op de plek waar het was aangetroffen.

“Uit respect,” zei hij.

Dat woord bleef hangen, juist omdat het elders ontbrak.

We groeven het bot opnieuw, documenteerde de vondst en nam contact op met de Bergings- en Identificatiedienst Koninklijke Landmacht (BIDKL). Ditmaal werd de melding serieus genomen. Het bot werd meegenomen voor nader onderzoek. Parallel daaraan startte ik mijn eigen onderzoek.

In de loop der jaren had ik een archief opgebouwd waarmee ik vaak tot op de meter nauwkeurig kon reconstrueren waar Duitse soldaten tijdens en kort na de oorlog waren begraven. Deze veldgraven werden later geruimd en herbegraven op de Duitse militaire begraafplaats in Ysselsteyn. Ook in dit geval kon ik het oorspronkelijke graf vrij nauwkeurig lokaliseren.

Uit archiefgegevens bleek dat in dit veldgraf een Duitse soldaat had gelegen die op 20 december 1947 als onbekende werd herbegraven in een anoniem, niet nader te noemen graf in Ysselsteyn. Geen naam, geen persoonlijke gegevens, slechts een administratieve aanduiding.

Het gevonden bot, het identiteitsplaatje en de ring beschouwde ik als bergingsresten, waarschijnlijk het gevolg van de enorme aantallen stoffelijke overschotten die in deze periode moesten worden geborgen, waardoor de zorgvuldigheid soms noodgedwongen te wensen overliet.

Ik koppelde mijn bevindingen terug aan de Bergings- en Identificatiedienst. Als het bot bij deze soldaat hoorde, was de oplossing in beginsel eenvoudig: het graf openen, vaststellen of er inderdaad een bot ontbrak, en het identiteitsplaatje koppelen aan de resten. Technisch geen ingewikkelde ingreep, maar van grote menselijke betekenis.

De Bergings- en Identificatiedienst nam contact op met de Deutsche Dienststelle (WASt) in Berlijn om de gegevens van het identiteitsplaatje te
verifiëren. De tekst op het plaatje luidde:

3146 A
Stamm. Kp. G.E.B. 487

Persoonsnummer 3146, bloedgroep A, Stammkompanie Grenadier-Ersatz-Bataillon 487.

Maanden later volgde bij de Bergings- en Identificatiedienst een afwijzend antwoord.

„Jetzt komme ich auf Ihre Mail zurück und kann Ihnen leider nur mitteilen, dass der Verschollene laut nicht bestätigten Meldungen seine letzte eigene Nachricht Ende August 1944 aus Frankreich gegeben hat und angeblich von einem Leitungsmast gefallen ist und in ein Lazarett in der Gegend von Dünkirchen/Calais gebracht wurde. Vorausgesetzt, diese Angaben sind richtig, ist die Entfernung zum genannten Grabfund in Best sehr groß. Von daher ist eine Klärung und auch eine Zuordnung für frühere Umbettungen nach Ysselsteyn wohl eher unwahrscheinlich.“

Volgens niet-bevestigde meldingen had de soldaat eind augustus 1944 voor het laatst van zich laten horen vanuit Frankrijk. Hij zou van een leidingmast zijn gevallen en naar een lazaret in de omgeving van Duinkerken/Calais zijn gebracht. De afstand tot Best werd als te groot beschouwd om een verband aannemelijk te maken.

Op papier leek dit sluitend. In de praktijk was het dat niet.

Omdat de Deutsche Dienststelle geen identiteit of aanvullende informatie verstrekte, bleef verdere actie uit. Het dossier werd gesloten.

Toen de Bergings- en Identificatiedienst het onderzoek staakte, besloot ik het zelf voort te zetten. De afstand tussen Duinkerken/Calais en Best is groot, maar een troepenverplaatsing binnen een maand was zeker niet onmogelijk. In de chaos van de zomer van 1944 waren verplaatsingen, herindelingen en improvisaties aan de orde van de dag.

Na herhaaldelijk en met overtuiging contact te hebben opgenomen met de Deutsche Dienststelle, inmiddels opgegaan in het Duitse Bundesarchiv, ontving ik uiteindelijk alsnog de naam van de drager van het identiteitsplaatje: Hermann Peters, geboren op 1 maart 1926 in Roxförde.

Verdere informatie over zijn militaire loopbaan was niet beschikbaar. Mijn onderzoek begon daarom met de gegevens op het identiteitsplaatje.

Het achterhalen van de daadwerkelijk laatst gediende eenheid op basis van alleen zo’n plaatje is doorgaans lastig. Een identiteitsplaatje werd immers gedurende de gehele militaire loopbaan gedragen, ook wanneer de drager naar een andere eenheid werd overgeplaatst. Daarmee begon het eigenlijke speurwerk.

Gezien de geboortedatum van Hermann lag het voor de hand dat hij in 1944 voor militaire dienst werd opgeroepen. Al snel bleek echter dat het Grenadier-Ersatz-Bataillon 487 in september 1944 nog niet aan het front stond. Het bataljon bevond zich nog altijd in zijn thuisgarnizoen in Quedlinburg, waar het nieuwe rekruten opleidde en vervangingen leverde voor regimenten die reeds in het veld vochten. Pas in april 1945 werd het daadwerkelijk gemobiliseerd. Dat spoor liep dus dood.

Daarmee drong zich een andere mogelijkheid op.

Door de voortdurende reorganisaties binnen het Duitse Ersatzheer (reserveleger) en de steeds nijpender situatie aan het front werden opleidingseenheden regelmatig herschikt of versneld ingezet. Het Duitse opleidingssysteem kende bovendien een vaste route: een rekruut begon zijn basistraining bij een Ausbildungs-Bataillon (opleidingsbataljon) in zijn Wehrkreis (militair district), werd daarna vaak voor verdere ‘frontervaring’ ondergebracht bij een Reserve-Bataillon  (reservebataljon) in bezet gebied en stroomde uiteindelijk door naar een actieve frontdivisie.

Het was dus goed mogelijk dat Hermann via een omweg bij een andere eenheid terecht was gekomen.

Die gedachte bracht mij bij de 182. Reserve-Division (reserve-divisie). Deze divisie werd in januari 1944 verplaatst naar het Pas-de-Calais in Frankrijk en werd op 30 juli 1944 operationeel ingezet in de omgeving van Normandië. Slechts enkele weken later, in augustus, werd zij in de zware gevechten vernietigd. Toch leverde ook dit spoor aanvankelijk geen concreet aanknopingspunt op. Hermann bleef onvindbaar in de beschikbare stukken.

Intussen werd duidelijk hoe chaotisch de situatie in de zomer van 1944 moet zijn geweest. Door de hevige gevechten vonden voortdurend personeelswisselingen plaats: verliezen moesten worden aangevuld, specialisten overgeplaatst, resten van eenheden samengevoegd. Namen verdwenen in rapporten, doken elders weer op, of bleven achter in vermistenlijsten. Door eenheidsbewegingen en vermistenoverzichten naast elkaar te leggen, probeerde ik stap voor stap het netwerk van ondergeschikte eenheden te reconstrueren.

Zo leidde het spoor naar het Reserve-Grenadier-Regiment 79, dat onder de 182. Reserve-Division ressorteerde en eveneens in augustus 1944 werd vernietigd. Een stap terug in de hiërarchie bracht meer duidelijkheid. Uit archiefgegevens bleek dat onder de staf van dit regiment de Reserve-Grenadier-Bataillone 208 en 212 vielen.

Uiteindelijk, in de vermistenlijst van het Reserve-Grenadier-Bataillon 212 vond ik wat ik zocht. Daar stond zijn naam: Hermann Peters, geboren op 1 maart 1926 in Roxförde, vermist in Frankrijk in augustus 1944.

Dat hij daar als vermist geregistreerd stond, bood juist perspectief. Vermistenregistraties uit de laatste oorlogsmaanden zijn vaak onvolledig of gebaseerd op verklaringen die later onjuist bleken. Communicatielijnen vielen uit, eenheden werden ontbonden en opnieuw samengesteld. In die chaos was het niet alleen mogelijk, maar ook aannemelijk dat hij uiteindelijk in Nederland terechtkwam.

In vergelijkbare dossiers uit mijn archief zie ik steeds weer hetzelfde patroon terugkeren: Duitse soldaten met een identiteitsplaatje van dezelfde eenheid als Hermann, die na het uiteenvallen van hun onderdeel in Frankrijk uiteindelijk omkwamen in Zeeland of Noord-Brabant. Het is een spoor dat zich vaker laat volgen, maar voor Hermann blijft het bij een hypothese.

Eén gegeven staat echter onomstotelijk vast: zijn volledige identiteitsplaatje werd in Best aangetroffen.

Mijn laatste hoop lag bij de nabestaanden. Via archiefonderzoek in de Hanzestad Gardelegen kwam ik in contact met de familie van Hermann Peters. Hun reactie was oprecht verrast en geïnteresseerd. Ze hadden nooit verwacht dat iemand zijn verhaal zo zou proberen te reconstrueren.
Nieuwe gegevens hadden zij niet, alleen een foto, het stille bewijs van wie Hermann was. Voor het eerst was hij geen nummer meer, maar een gezicht: een jonge man, vastgelegd op een moment waarop hij onmogelijk kon weten hoe en waar zijn leven zou eindigen.

Een positieve identificatie lag binnen handbereik. Met DNA-onderzoek had vrijwel zeker kunnen worden vastgesteld of het bot behoorde tot de onbekende soldaat in Ysselsteyn. Zijn graf had een naam kunnen krijgen. Zijn familie had eindelijk geweten waar hij rustte.

Die kans werd niet benut.

De Bergings- en Identificatiedienst besloot het graf niet te openen. Het bot werd, samen met resten van andere niet-geïdentificeerde Duitse soldaten, herbegraven in een verzamelgraf. Daarmee werd iedere mogelijkheid tot identificatie definitief afgesloten.

Formeel was de zaak afgehandeld. In werkelijkheid was zij mislukt.

Niet door gebrek aan informatie, maar door gebrek aan bereidheid om de laatste stap te zetten. Met relatief beperkte inspanning had een soldaat uit de anonimiteit kunnen worden gehaald. Zijn naam had bij zijn lichaam kunnen terugkeren. Zijn familie had een plaats gekregen om te rouwen.

Soms is alles aanwezig om het juiste te doen, behalve de wil om het daadwerkelijk te doen.

Officieel blijft hij vermist, terwijl zijn identiteit mogelijk al bekend was.

Dit verhaal gaat niet alleen over procedure en archiefonderzoek. Het gaat over de vraag wat wij doen wanneer de mogelijkheid bestaat om een mens zijn naam terug te geven. Want zolang een graf anoniem blijft, is ook het verhaal niet afgerond.

Oorlogsslachtoffers verdwijnen niet wanneer de oorlog eindigt, zij verdwijnen wanneer niemand meer bereid is hun verhaal af te maken.

Herinnering vraagt niet alleen om bewaren, maar ook om handelen.

Want achter iedere onbekende rust nog altijd een mens die ooit een naam droeg en een familie die hem nooit heeft kunnen terugvinden.

Zijn naam is Hermann Peters.